Den Haag Centraal: Restauratie schilderij van De Hooch

Den Haag Centraal: Restauratie schilderij van De Hooch

Wat te doen met de schim van de soldaat?

Een man, een vrouw en een meisje stonden er op het schilderij van De Hooch. Ze kregen tijdens een restauratie gezelschap. Wat nu?

Voor de restauratie

Door Herman Rosenberg

Het is een fijn Hollands tafereeltje. Op een Delfts binnenplaatsje zit een man met een stenen pijp aan een tafel. Een vrouw maakt aanstalten een slok te nemen uit een sierlijk bierglas. Een meisje staat klaar met gloeiende kooltjes voor het aansteken van de pijp. De Delftse schilder Pieter de Hooch (1629 – ca. 1684) was een meester in dit soort genrestukjes. Waar zijn collega Johannes Vermeer een meer verstilde en cerebrale stijl hanteerde, grossierde De Hooch juist in gezellige huiselijkheid. Je hoort de man en de vrouw als het ware de laatste roddels uit de Prinsenstad bespreken.

Maar waarom is er nóg een pijp zichtbaar op ‘Een binnenplaats met een rokende man en een drinkende vrouw’ uit de collectie van het Mauritshuis? En van wie is die mantel die over het hekje hangt? “De pijp en de mantel zijn van een soldaat die later is weggeschilderd. We weten niet wanneer of door wie,” vertelt Sabrina Melonie, restaurator van het Mauritshuis. Het doek wordt nu gerestaureerd en bij het werk kwam de schim van een vierde persoon tevoorschijn.

Washington

Niet zo leuk voor het verhaal, maar het is niet anders: een verrassing was het niet. Bekend was dat er oorspronkelijk ook een man met een borstkuras aan het tafeltje zat. Meloni: “Dat was al vastgesteld bij een restauratie in de jaren twintig van de vorig eeuw. Uniek is dat daar foto’s van bewaard zijn gebleven. En we wisten het doordat er in Washington een vrijwel identiek schilderij van De Hooch hangt: ‘A Dutch Courtyard’. Hetzelfde gezelschap, maar dus met een tweede soldaat. Daardoor krijgt het geheel ook samenhang. De pijp en de mantel krijgen een betekenis. En ook de bierkan die op tafel staat, want de verdwenen soldaat houdt die vast.”

Het grappige is dat wat De Hooch schilderde een drinkspelletje is. Tegenwoordig hebben we shotjes op de bar of een glazen laars met bier op de studentensociëteit, toen ging het iets anders. “De mannen dagen de vrouw uit tot een drinkspel. Dat weten we, omdat zij een pasglas met streepjes aan haar mond zette. Ze moest steeds verder drinken tot aan het volgende streepje,” aldus Meloni.

Liederlijkheid

Ergens tussen 1660 en het begin van de negentiende eeuw is de tweede soldaat overschilderd. Dat kan zo worden vastgesteld, omdat het werk in 1833 in een catalogus is beschreven. De tweede man ontbreekt dan al. Waaróm hij het veld moest ruimen is onduidelijk, stelt de restaurator. Het gebeurde in vroeger eeuwen wel vaker dat er wat werd veranderd aan een schilderij. Kan het zijn dat een latere bezitter niet gecharmeerd was van het drinkspelletje van twee mannen met een vrouw en dat als het ware wilde kuisen? Meloni: “Dat kan. In de zeventiende eeuw waren ze niet kinderachtig met verwijzingen naar liederlijkheid en seksualiteit. Later veranderde dat.”

 Ongezellig

Over één ding breken Meloni en haar collega’s zich nog wel het hoofd: wat nu te doen? Er zijn drie opties. Eén: een volledige restauratie met de glorieuze terugkeer van de tweede soldaat. Twee: het juist weer laten verdwijnen van deze man. En drie: de status quo consolideren, dat wil zeggen dat de tweede soldaat als schim aanwezig blijft. Meloni: “Het is een dilemma. Nee, geen drama. Een interessant vraagstuk eerder, waar we nog niet uit zijn. Er is geen algemene regel. We moeten het kunstwerk echt op zichzelf beoordelen. We stippen de tweede soldaat nu wel bij, want er zijn nogal wat beschadigingen. Ook daardoor ontstaat weer een nieuwe situatie die mogelijk leidt tot nieuwe inzichten.”

Het lijkt er wel op dat één mogelijkheid al is afgewezen: het weer wegschilderen van de teruggekeerde soldaat. Dat zou heel ongezellig zijn.

 Het Mauritshuis hoopt in februari weer open te kunnen gaan; te zien is dan de nieuwe tentoonstelling die gaat over geur (en stank) ‘Vervlogen – geuren in kleuren’. Daarvan zal ook werk van Pieter de Hooch deel uitmaken. 

 Pieter de Hoogh, ‘Een binnenplaats met een rokende man en een drinkende vrouw’, vóór de restauratie. | Foto’s: Mauritshuis  

 Detail van het schilderij met de ‘schim’ van de tweede soldaat.

 

Wilt u meer artikelen van Den Haag Centraal lezen? Klik hier